REASUROR

Halon'a Alternatif Çevreye Dost Yangın Söndürme Gazları

1960'lı yıllardan başlayarak, giderek artan bir ivme ile hızlanan teknolojinin hayatımıza iyice yerleşmesi sonucu telâffuz edilmeye başlanan, ekolojik dengenin korunmasına da, tıpkı yatırıma ayrıldığı gibi önemli ölçüde kaynak aktarımı yapılması fikrinden yola çıkarak başlatılan çalışmalar zaman içinde değişerek günümüze kadar gelinmiştir. Başlangıçta sadece "denize çöp atma, attırma" biçiminde görülen bireysel nitelikli çevreci oluşum, ekonomik ve siyasi örgütlenmesini tamamlamış, çevre bilincini en azından üyeleri arasında tam olarak geliştirmiş, önemli bir lobi ya da güç odağı haline gelmiş bulunmaktadır.

1990'h yılların hemen başında, stratosferdeki ozon katmanında oluşan ve insan sağlığına zararlı ışınların bozulmadan geçmesini sağlayan delik, gelişmiş ülkelerin çevreci gruplarında adeta paniğe neden oldu. Yapılan çalışmalar, başlıca üç grupta yoğunlaştı:

- Deliğin genişlemesine yol açan kimyasal elemanların saptanması,

- Saptanan bu maddelerin, üretimde hammadde olarak kullanımının engellenmesi,

- Ekolojik dengenin korunması bilincinin geliştirilmesine yönelik kamuoyu oluşturulması.

Çevreyi korumaya yönelik araştırmaların, adeta zorunlu olarak, ozon tabakasındaki deliğin oluşmasına katkıda bulunan gazlara karşı bir reaksiyon şeklini almasının endüstrideki yansıması, ilginç ve ülkeden ülkeye değişen bir hal aldı. Gelişmişlik düzeyi yüksek ülkelerde, kamuya bağlı araştırma laboratuarları, zararsız maddelerin bulunabilmesi yönünde çalışmalar yapmak için, yeterli kaynağa kavuşabilmekleler. Çevreci gruplar, tüketiciyi koruma örgütlerini de yanlarına alarak, zararlı kimyasal elemanların yerine çok daha az yan etkisi bulunan ürünlerin ikâme edilmesi yönünde etkili olabilmektedirler.

 

Hassas aletlerin ya da bunları içeren ünitelerin yangına karşı korunmasında, bugüne kadar yoğun olarak kullanılan harika gaz, Halon gazı idi. Kullanıldığı yerler:

A, B, C tipi yangınlar. Computer ve elektronik cihaz odaları, Kontrol odaları, Kimya ve bilim laboratuarları, Askeri taşıtlar, Uçak mühendisliği, Yük ve yolcu taşıma bölümleri, Akaryakıt işleme ve dolum tesisleri, Sanat yapıtları saklama alanları, Müzeler, galeriler.

O yıllarda bir gazın harika olup olmadığını anlamak için bakılan kriterler bugünkünden farklı olduğundan, endüstride

yaygın kullanım alanı bulmuş bir gazdı Halon. Neydi bakılan kriterler?

- Söndürme etkisi,

- kolay depolanması,

- nisbeten ucuzluğu,

- istendiği zaman istendiği kadar bulunabilmesi,

- kalıcı herhangi bir etkisinin olmaması,

- taşınabilirliği v.b.

Gerek şu an büyük sistemlerde kullanılan Halon 1301, gerekse portatif söndürücülerde kullanılan Halon 1211 gazları, yukarıda saydığımız bu özellikler açısından değerlendirildiğinde, oldukça iyi sonuçlar vermişti. Bu açıdan geçmişte köpüğe, karbondioksite, suya v.b.na göre önemli üstünlük sağladığından, tercih ediliyordu. Ancak; Avrupa Kon-seyi'nin atmosferde tahribat yaptığı için, 1993 yılında aldığı ve 1.1.1994'den geçerli olmak üzere Halon gazının üretiminin üye ülkelerde yasaklanması kararı, zorunluluktan kaynaklanan bir aceleyle alındığından, pek çok kuruluş ve ülkenin hazırlıksız yakalanmasına yol açmıştır. Buna göre iki yıllık bir geçiş dönemini takiben, 1996 yılından başlayarak gazın kullanımı da yasaklanmıştır.

Her ne kadar, gelişmekte olan ülkelerin geçiş süresinin uzatılması talepleri varsa da, Halon'un ömrünün sonuna geldiği artık belli olmuştur.

Peki ya şimdi ne olacak? Adeta bir endüstri standardı haline gelmiş, yaygın olarak kullanılan bu gazın yerini neyin alacağı ve eldeki gazın ne yapılacağı sorusunun yanıtı nasıl verilecek? Depolama kapasiteleri fazla olan gelişmiş ülkelerin elinde bulunduğu tahmin edilen 350.000 ton Halon stoğu ne olacak? Az gelişmiş ülkelerde kullanıma hazır olarak tüpler içinde tutulan gazın akibeti ve iki yıl içinde değiştirilmesi, hangi yaptırımlarla ve nasıl sağlanacak, gibi pek çok soruya verilen yanıtlar henüz kesinleşip, standardize olmamıştır.

Bugün, örneğin yeni bir sistem odası inşa eden bir yönetici, yangın söndürme donanımı için halon dışında bir çözüm aramakta ancak çoğunlukla bulamamaktadır. Ülkemizde her nedense, sanki bizim ozon tabakamız sağlammış gibi, bu konuda uluslararası kuruluşların aldığı ve alacağı kararlar sanki bizi bağlamayacakmış gibi, Halon kullanımına devam edilmekte ve alternatif çözümler üretmek üzere yapılan çalışmalar, ilgisizlikten oldukça yavaş ilerlemektedir.

Oysa yurtdışında pek çok örneğini gördüğümüz şekilde bağımsız araştırma ve test laboratuarlarının kurulup, standartların saptanması, çeşitli kuruluşlarca oluşturulan yeni çözüm önerilerinin, bu laboratuarlarca değerlendirmeden geçirilerek sonuçlarının, ilgili kişi ve kuruluşlara ilân edilmesi, bugün artık bir zorunluluktur. Halon'un devre dışı kalmasından sonra, boşaltılan gazın ne yapılacağı konusu şu an belirsizdir. Belli merkezlerde toplanarak imha edilmesi ya da bileşenlerine ayrılarak yeniden kullanımının sağlanmasını kim ya da kimler üstlenecek belli değildir.

Yangın söndürme teknolojisinde ortaya çıkan durum itibariyle ve bakılan kriterlerin değişimi sonucu oluşan alternatifler

HFC 227 ea, HFC 23, PFC 410, FE 13, FM 200, HCFC-A ve Inert gazlar olarak ortaya çıkan 7 tip gaz, Halon sonrası gaz alternatiflerdir. Çağdaş çevreci yaklaşıma göre oluşan kriterler de şöyle sıralanabilir: Ozon yoketme potansiyeli - (ODP-Ozon Depletion Potential) Sera etkisi - (GWP - Global Warming Potential) Atmosferik Ömür - (AL-Atmospheric Life) Akut Toksisite Konsantrasyon Değeri - (Acute Toxicity LC50 15 min.ppm) Suda eriyebilirlik oranı - (Solubility in water)

Bir de tabii mali kriterler:

Gazın maliyeti - (Cost of gasoline)

Mevcut donanımı kullanabilme - (Drop in).

Yukarıda adlarını saydığımız ilk 6 gaz ile, inert gazlar olarak adlandırılan örneğin İnergen gazı, Halon alternatifleri olarak incelenmeye değer olsa bile, temelde birbirlerinden farklı özellikler taşımaktadır, inergen çok özel bir donanım gerektirdiğinden ilk yatırım maliyetleri, kabul edilebilir sınırların maksimum değerlerindedir. Bu açıdan diğer 6 gazla kıyas kabul etmez (not applicable).

North American Fire Guardian Technologies, Inc. adlı şirketin satışa sunduğu, kimyasal adı A tipi Hidro Floro Cloro Carbon (HCFC-A) olan ve endüstrideki kullanımıyla NAF olarak adlandırılan diğer bir gazın kullanım alanları da çok çeşitlidir.

Bir sonraki sayıda bu yeni alternatif gazları birbirleriyle karşılaştırıp, daha teknik, daha detaylı bilgiler vermeye çalışacağız. Bu yolla mevcut donanımlarını değiştirmek durumunda olan kullanıcılara da bir fikir vermiş olacağımızı sanıyorum.

Sonraki sayılarda buluşmak üzere....


 

Yılmaz ERSÖZ


 


 

Yararlanılan Kaynaklar:

- Çevre Dostu, Halon Altenatifi Yangın Söndürücü Ürünler TAGARD Yayını

- NAF Extinguishing Agents


 

 

  Reasuror, S:13, s 22,